Meteen naar de inhoud
Home » Creatieve Kennisbank » Betekenis en definitie » Wat is een diorama?

Wat is een diorama?

Wat is een diorama?

Diorama Timeless
Timeless door Luke Towan

Een diorama is een 3D-voorstelling van een bestaande of mogelijke werkelijkheid. Als een diorama één of meerdere van je zintuigen prikkelt en het je aan het denken zet kun je ook van miniatuurkunst spreken. Afhankelijk van het onderwerp en het streven naar realisme kan de maker van een diorama veel onderzoek naar de te maken details doen. De diorama-maker vraagt zich dan af: klopt de kleding met het uitgebeelde beroep en de tijd? Op welke manier loopt een dier? Zagen de huizen er in de 17e eeuw zo uit?

Met een diorama kun je modelspoorbanen in perspectief zetten, veldslagen weer laten opleven, natuurscènes van dieren en planten bevatten of het zijn fantasiewerelden waar alles kan. Zoals kinderen ze maken. Alles is mogelijk!

In dit artikel

Hoe is het diorama ontstaan?

Het geschilderde diorama is in Frankrijk ontstaan door de samenwerking tussen uitvinder en kunstenaar Louis Daguerre (1787-1851) en schilder Charles-Marie Bouton (1781–1853). Een relatief recente geschiedenis in een notendop.

Rondreizende panoramavoorstellingen

In de tijd van Daguerre en Bouton waren er rondreizende panoramavoorstellingen. In een gebouw hing een cirkelvormig doek waarop een voorstelling van een landschap, zeegezicht of historisch tafereel geschilderd was. Met aangepaste belichting, subtiele geluidseffecten en decordelen kreeg de bezoeker de illusie van realiteit. Het tijdelijk panorama ‘De Slag bij Algiers’ trok in 1826 bijna 54 duizend bezoekers. In 1880 werd het Panoramagebouw aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam geopend. In 1881 opende in Den Haag het Panorama Wouters waarin het schilderij Panorama van Caïro van Émile Wauters (1846-1933) werd getoond. Beide panoramahuizen hielden het helaas financieel niet lang uit.

Panorama van Scheveningen

Anno nu is het ‘Panorama van Scheveningen’ uit 1881 van Hendrik Willem Mesdag in Museum Panorama Mesdag in Den Haag te bewonderen.

Thuismuseum bezocht het ‘Panorama van Scheveningen’ in Museum Panorama Mesdag.

Levend schilderij

Panoramaschilderijen stonden dus aan de basis van dioramaschilderingen. Na veel studie en voorbereiding schetsten en schilderden Daguerre en Bouton een diepte-voorstelling op een semi-transparant doek, op zowel de voor- als achterzijde. Vervolgens kwam het schilderij tot leven door achter het doek te spelen met lamplicht. De elementen die op de achterzijde van het doek geschilderd waren kwamen bij het veranderen van de hoeveelheid licht tevoorschijn.

The Campo Santo of Pisa (1834) – Daguerre & Bouton

Een in 2019 herontdekt schilderij van Louis Daguerre en Charles-Marie Bouton is de The Campo Santo of Pisa (circa 1834), check de video. In die tijd werden bij een dioramavoorstelling olielampen met filters voor de lichteffecten gebruikt. Dit zorgde voor een fantastisch schouwspel. Helaas eindigde het bij onzorgvuldig gebruik regelmatig in een flinke brand. Geluidseffecten maakten een voorstelling écht af. De opgewekte illusie kun je zien als verre voorloper van de huidige Virtual Reality zoals ‘The Shoebox Diorama’ serie van Daniël Ernst.

Het ‘levende’ schilderij ‘The Campo Santo of Pisa’ (circa 1834) van Louis Daguerre en Charles-Marie Bouton. In 2019 werd dit schilderij, de laatste in privé handen, op de TEFAF-beurs in Maastricht door Galerie Perrin (Parijs) te koop aangeboden.
Video: judithbenhamouhuet.com

Van 1823 tot 1850 was het geschilderde diorama, net als het panorama, een populaire voorstelling in Europa en Noord-Amerika. Grote steden hadden zelfs hun eigen dioramahuizen waar je een voorstelling kon bezoeken. Een voorbeeld van een diorama in de stijl van Daguerre en Mouton is nog te bekijken in de kerk van Bry-sur-Marne, een dorpje onder de rook van Parijs.

Fotografie op doorbreken

Fotografie stond halverwege de 19e eeuw op doorbreken. Louis Daguerre verkocht zijn doorontwikkelde daguerreotypie (een vroege fotografische methode) in 1839 aan de Franse overheid. Hij werd daarmee de uitvinder van de fotografie. Niet helemaal terecht want Nicéphore Niépce (1765-1833) maakte al eerder foto’s. Daguerre maakte dus zijn eigen stap (van diorama-schilderij) naar fotografie.

Welke bekende diorama’s kun je in Nederland bekijken?

Diorama Gouvernementsplein Paramaribo door Gerrit Schouten
Diorama ‘Gouvernementsplein Paramaribo’ – Gerrit Schouten, 1812. Foto: Rijksmuseum

Gerrit Schouten

Je kunt in het Rijksmuseum het werk van Gerrit Schouten (1779-1839) bekijken. Hij was een professionele maker van diorama’s of kijkkasten. Schouten werd in Paramaribo geboren, als zoon van een Nederlandse vader en Surinaamse moeder. Hij liet door zijn werk het leven in indianenkampen, slavendansen, stads- en plantagegezichten in Suriname zien.

Heimans-diorama in dierentuin Artis Amsterdam
Het Heimans-diorama (1926) in dierentuin Artis Amsterdam, genoemd naar Eli Heimans. Gemaakt door Paul L. Steenhuizen. Foto: Artis

Heimans-diorama in Artis

In het Aquariumgebouw in dierentuin Artis (Amsterdam) staat het Heimans-diorama (1926): een levensgroot duinlandschap op schaal 1:1. Het is gemaakt na de dood van Eli Heimans in 1914. Onder andere zijn vriend Jac. P. Thijsse en Coenraad Kerbert richtten de Heimans-stichting op. Zo wilden ze vooral jongeren over de natuur laten leren. In 1923 kreeg Paul L. Steenhuizen, preparateur van Artis en één van de eerste vogelfotografen van Nederland, de opdracht om het Heimans-diorama te maken. Na onderzoek ontdekt de Heimans en Thijsse Stichting in 2020 dat het Heimans-diorama met asbest vervuilt is en dat het schoonmaken een hoop geld gaat kosten (bron: Het Parool)

Efteling Diorama van Anton Pieck
Foto door Nickge4, CC BY-SA 4.0

Efteling

Het is misschien wel het bekendste diorama van Nederland: het Efteling Diorama. Een romantische miniatuurwereld in het Marerijk, gelegen in een verduisterde hal achterin het Carrouselpaleis in de Efteling. Anton Pieck ontwierp deze zeer gedetailleerde driedimensionale wereld met berglandschappen, dorpjes, meren en treinsporen. Het Efteling diorama werd in 1971 geopend ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van de Efteling. Meer achtergrondinformatie over dit diorama lees je op eftepedia.nl. Dit diorama heb je vast al eens gezien. Zo niet, ga dan vooral kijken!

Bavelaartje of kijkkastje Biljartkamer
Bavelaartje – Biljartafel (ca. 1820). Foto: Haffmansantiek.nl

Bavelaartjes van de familie Bavelaar

Een bekende reeks van in Nederland gemaakte diorama’s zijn die van de familie Bavelaar; de bavelaartjes. Daar zijn er ongeveer 1500 van bekend. Een bavelaartje is een klein kijkkastje waarin een diorama van een landschap, schepen of huiselijke taferelen in een houten kastje achter glas is geplaatst. Deze bavelaar-kijkkastjes of bavelaartjes zijn rond 1800 gemaakt en zijn vernoemd naar timmermansknecht en kunstenaar Cornelis Bavelaar (de Jonge) en zijn vader Cornelis Bavelaar sr. (de Oude) die beeldhouwer was. Joannes Franciscus Bavelaar, de zoon van Cornelis Bavelaar de Jonge was de derde en laatste generatie die de kijkkastjes maakte. De namen ‘bavelaar’ of ‘bavelaartje’ worden ook gebruikt voor kijkkastjes die niet door de familie Bavelaar gemaakt zijn.

De kunstwerkjes verschillen van grootte: van 6 x 6 centimeter (cm) tot 16 x 25 cm. En de meest gebruikte maat was 12 x 18 cm met ongeveer 5 cm diepte. De figuurtjes in het diorama zijn uit hout en/of (walvis)been gesneden en zijn tussen de 10 en 15 millimeter groot. Voor zover bekend zijn de bavelaartjes helaas niet in één collectie of tentoonstelling te bewonderen. Je kunt ze soms kopen op antiek veilingen of in antiekwinkels.

The Shoebox Diorama

Interactief illustrator en Gouden Kalf winnaar Daniël Ernst werkt gestaag door aan zijn ‘Shoebox Diorama’-serie van 3D-diorama’s in Virtual Reality (VR) waarmee hij al je zingtuigen aanspreekt en prikkelt. Nummer 1 ‘Blocked In’ en nummer 3 ‘The Marchland’ kun je op gameplatform Steam downloaden en bekijken op een geschikte VR-bril. Met ‘Die Fernweh Oper’ won Daniël Ernst een Gouden Kalf. Daniël Ernst laat met zijn Virtual Reality werk zorgt dat het diorama of diorama+, een optimale beleving in het klein, nu en in de toekomst zal blijven bestaan en waardering zal blijven oogsten.

Die Fernweh Oper van Daniël Ernst, winnaar van Het Gouden Kalf – Best Interactive, 2019

Hoe maak je een diorama?

Een diorama maken, hoe doe je dat? Zo kun je bijvoorbeeld al met een kartonnen doos aan de slag of maak je met gips of klei de ondergrond voor een Tweede Wereldoorlog (WW2) diorama. Of je geeft je favoriete (model)auto een plek in je zelf gemaakte diorama-garage. Met werkend gereedschap als je van een uitdaging houdt.

Stap voor stap uitleg om na te denken over én het maken van een eenvoudig diorama. Check de pagina ‘Hoe maak je een diorama?’

Anderen bekeken ook:

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.